फुर्सदको बेला मानसिक तनाब !


गोपाल ढकाल
फुर्सदको बेला पनि मानसिक तनाब ? उफ् ! कुरा सुन्दा पनि अचम्म लाग्यो होला ! हो फुर्सदको समयलाई व्यवस्थापन गर्न जानिएन भने तथा सदुपयोग गर्न सकिएन भने थप मानसिक तनाव थप बढेर जान्छ ।

व्यस्त समयमा , कामको चाप हुँदा त समयको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ भन्ने कुरा हामीलाई थाहा छ । तर फुर्सद हुँदा पनि समयको व्यवस्थापन गर्नुपर्छ र ! भन्ने हामीलाइ लाग्न सक्छ । तर फुर्सदको बेलामा पनि समयको ब्यबस्थापन गर्नुपर्छ । नत्र दिनहरु पट्टयार लाग्दा हुन्छन । समय नै काट्न मुस्किल पर्छ।

कोरोनाको प्रकोपको कारण अहिले लकडाउन गरिको अवस्था छ । कोरोना भाइरसको संक्रमणवाट जोगिन धेरै नेपाली तीन साता भन्दा लामो समय देखि घरमै लकडाउनको अवस्थामा छन । घरभित्रै सेल्फ क्वारेन्टाइनमा समय बिताइरहेका छन् ।

मानिस स्वभावले सधै सक्रिय हुन चाहने प्राणी हो ।तर लकडाउनले दैनिक रुपमा गर्दै आएको काम, व्यवसाय गर्न पाएको छैन। हामी पुरैजसो फुर्स्दिलो भएका छौ । हाम्रो सक्रियतामा कमि आएको छ । सक्रिय हुन रुचाउने मानबिय स्वभावमा अवरोध भएकोले पनि केही हदसम्म हामीमा तनाब बढेको हुनुपर्छ ।

नियमित रुपमा काम गर्ने र घरमै बस्ने व्यक्तिहरुलाई अहिले समय ब्यथित गर्न निकै गाह्रो पर्दै गएको छ। तपाईलाई पनि र्गाहो भईरहेको हुनसक्छ । उकुस मुकुस र छट्पटीको अनुभव पनि गर्नु भएको होला । फुर्सदको समयमा बढेको मानसिक तनाब धेर थेर हामी सबैले महसुस गरेकाछौ ।

कुनै पनि परिस्थितिमा व्यक्तिले कस्तो व्यवहार देखाउछ । दैनिकीलाई कसरी चलाउछ भन्ने कुरा स्वयं व्यक्तिको ज्ञान , सीप , अनुभव जस्ता कुरामा भर पर्छ । आपत–विपत तथा अफ्ट्यारो परिस्थिति आईपर्दा व्यक्तिले कि त सकारात्मक व्यवहार देखाउछ कि त नकारात्मक व्यवहार गर्छ । नकारात्मक क्रियाकलापले त समस्या झन बढादै लान्छ ।

विपत्ति पर्दा वा संकट आइपर्दा तथा परिस्थिति बदलिदा त्यसले स्वत तनाब बढाउने गर्छ। नयाँ परिवेशमा समायोजन हुन् हामीलाई समय पनि लाग्न सक्छ ।

यस्तो विषम परिस्थिति सकसपुर्ण हुन्छ नै साथै यसले डर, त्रास , चिन्ता समेत बढाउछ । मनोसामाजिक समस्या वा मानसिक रोगको जोखिम पनि बढेर जान्छ।

अहिले हामी एक किसिमले स्वतन्त्र पनि भएकाछौ । यो समयलाई हामी आफुले चाहे अनुरुप बिताउन सक्छौ । आफ्नो रोजाई अनुसार चल्न सक्छौ ।

लकडाउन समयलाई ब्यक्तिहरुले कसरी उपयोग गरिरहेको छन त्यो व्यक्ति पिच्छे फरक फरक हुन्छ । फुर्सदको समयलाई सदुपयोग गर्न जान्ने , सिर्जनशील व्यक्तिहरुले लकडाउनलाई एउटा अवसरको रुपमा लिईरहेका छन । उनिहरु आफ्नो कार्य वा सिर्जनामा रमाइ रहेका छन । यो उनीहरूको लागि आनन्ददायक , उपयोगी र उत्पादक समय भएकोछ । अहिलेको विषम परिस्थितिले पनि यस्ता ब्यक्तिहरुलाई मानसिक रुपमा त्यति धेरै असर पुर्याएको छैन।

सुर्जनशिल मानिसहरु जस्तो सुकै परिस्थितिमा पनि सक्रिय हुन सक्छन् । अबसरको खोजी गर्छन ।

लकडाउनलाई अवसर देख्ने सिर्जनशिल मानिसहरु कोहि आफ्नो रुचिको काम गरि रहेका छन् । कोहि परिवारसँग हाँसी खुशी समय बिताईरहेका छन् । आफ्नो परिबारिक सम्बन्धलाई मजबुत बनाईरहेका छन् । आत्मियता साटा साट गरिरहेका छन् । कतिपयले घरयासि काम काजमा सहयोग र्पुयाई रहेका छन् ।

सबैमा समय ब्यबस्थापनको ज्ञान, समयको मूल्य बोध र सिर्जनात्मक सीप हुन्छ नै भन्ने पनि हुँदैन ।

फुर्सदको समय सदुपयोग गर्न नसक्ने, सुर्जनशिला कार्यमा रुचि नहुने व्यक्तिहरुका लागि लकडाउन पट्यार लाग्दो नै भइरहेको हुनुपर्छ । खाने र सुत्ने देखि बाहेक अरु बिकल्प नदेख्नेहरुका लागि लकडाउन बोझिलो र सकसपुर्ण हुने नै भयो ।

समयको सदुपयोग गर्न नजान्ने मान्छेहरु फुर्सद हुने बितिकै छटपटाउन थाल्छन । समय कसरी काटने होला भनेर भयभित हुन पुग्छन । खाली समय आलस्य आलस्यमै सुतेर, अर्काको कुरा काटेर , झगडा गरेर, जुबातास खेलेर , जाँडरक्सी खाएर बिताउनु नै उनिहरुको नियति बन्नपुग्छ ।

यस्ता निरर्थक , उपलब्धिहीन र नकारात्मक तौर तरिकाले समय बिताउदा मानसिक तनाव झनै बढाउने नै भयो ।

समयलाई ब्यबस्थापन गर्न नजान्दा हुने मनोवैज्ञानिक कष्ट ज्यादै पीडादायिक हुने गर्छ । यसले छटपटि बढाउँछ, के गरौँ कसो गरौँ भन्ने कुराले सताइरहन्छ ।

एउटा उखान छ– ‘कुकुरको काम पनि हुँदैन, फुर्सद पनि हुँदैन ।’

फुर्सदको समयको सदुपयोग गर्न नजान्ने मान्छेहरु माथिको उखानले भने झै काम नहुदा (फुर्सदमा) पनि बेफुर्स्दिलो हुन्छ । अर्थात फुर्सदको सदुपयोग गर्न नजानेर तनावले भौतारिदै हिड्छन।

अर्को नेपाली उखान छ ( ‘खालीम दिमाग शैतानको बास’ । फुर्सदको समयमा दिमाग खालि हुँदा मनमा चाहिने नचाहिने कुराहरु खेल्न थाल्छन । अहिलेको अबस्थामा त खाली दिमागमा कोरोनाकै सोच बढि आउन सक्छ । जसले तनाब ,डर , चिन्ता झनै बढाउछ । तनावको बेलामा मान्छेले गर्न हुने ( नहुने काम गर्नसक्छ । आफ्नो सोच्ने , सम्झने, निर्णय लिने क्षमता गुमाउन सक्छ । कुलतमा फस्न सक्ने जोखिम पनि धेरै हुन्छ । झै–झगडा , मार पिट , महिला हिंसा , यौन हिंसा , घरेलु हिंसा हत्या सम्म गर्न सक्छ । त्यसैले खालि दिमागमा शैतानको बाँस हुन्छ भन्ने गरिन्छ ।

विश्व वैज्ञानिक युगमा प्रवेश गरिसकेको छ । मानिसले गर्ने शारीरिक तथा मानसिक कार्यहरूलाई रोवेट, कम्प्युटर जस्ता कुराले विस्थापित गर्दै गएकोछ। यदि यस्तो दिन आयो, मानिस धेरैनै फुर्स्दिलो भयो भने उसले आफ्नो समय कसरी बिताउँला ? मानसिक अबस्था कस्तो होला ? मानिसले कस्तो मानसिक तनाव बेहोर्नुपर्ला ? मनोविज्ञानको लागि यो चासोको विषय हुनसक्छ । यी प्रश्नको जवाफ भविष्यले नै देला, तर फुर्सदको समयलाई व्यवस्थापन गर्न नजान्दा हुने मानसिक तनाब पक्कै कष्टदायक हुनेछ ।

फुर्सदको समयले मानिसलाई तनाव दिन्छ । त्यो तनावलाई कमगर्न अथवा हटाउने उपाय भनेको समयको सदुपयोग गर्न जान्नु नै हो । सिर्जनशीलताले समयलाई उपयोग गर्न सिकाउँछ । त्यसकारण मानिसले सधैँ सिर्जनशील बन्ने कोसिस गर्नपर्छ । सिर्जनशीलताले प्रशस्त अबसर दिन्छ। सिर्जनशील व्यक्तिले फुर्स्दिलो भए भनेर कहिल्यै खालि बस्नु पर्दैन । साथै मानसिक तनावले छटपटाउनु पर्दैन ।

निष्कर्षमा, समयको सदुपयोग गर्न नजान्नेहरुलाई अहिलेको लकडाउनले थप मानसिक तनाव बढाएको अनुमान गर्न सकिन्छ ।

(लेखक मनोविद् हुन । मार्क नेपाल मनोसेवा केन्द्रमा कार्यरत छन् ।)

प्रतिक्रिया दिनुहोस्
मुख्य समाचार

काठमाडौं– लकडाउनको मौका छोपी रातको समयमा बिगत केही समय देखी काठमाडौं उपत्यकाभित्र रहेका बिभिन्न स्थानमा

काठमाडौं : लोक सेवा आयोगले राजपत्रांकित प्रथम श्रेणीका विज्ञापनको अन्तर्वार्ताको सूचना सार्वजनिक गरेको छ। आयोगको

काठमाडौं : नेपालका ८२ जनामा डेंगुको संक्रमण भएको छ। पुस महीनायता ८२ जनामा डेंगु संक्रमण

जनकपुरधाम– प्रदेश नम्बर २ मा पछिल्लो २४ घण्टामा ८२ जना व्यक्तिहरुमा कोरोना संक्रमणको पुष्टि भएको

काठमाडौं : देशभर अहिलेसम्म १ लाख ८५ हजार ६ सय ६० जनामा कोरोना भाइरसको नमुना

काठमाडौं : नेपालमा अहिलेसम्म २ सय २१ जना कोरोना संक्रमित निको भएर घर फर्किएका छन्।

वीरगन्ज– भारतले आफनै देशको नागरिकलाई प्रवेशमा कडाई गरेपछि वीरगन्जको अलौंस्थित एकिकृत चेकजाँच चौकी (आईसीपि) मा

जनकपुरधाम– जनकपुरबाट हातहतियार सहित एक युवक पक्राउ परेको छ। जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका वडा नम्बर–१७ स्थित रामलोचन

जनकपुरधामः समग्र विश्व अहिले कोरोना भाईरस महामारीको चपेटामा परेको छ । समाचार तयार पार्दासम्म विश्वका

काठमाडौं : कृषि तथा पशुपंक्षी विकास मन्त्रालयले कृषि सामग्रीको ढुवानी र बिक्रीवितरण नरोक्न आग्रह गरेको

काठमाडौंः गृह मन्त्रालयले ४४ जना सहसचिव तथा उपसचिवको सरुवा र पदस्थापन गरेको छ । गृह

काठमाडौंः धावनमार्ग निर्माणको काम सम्पन्न भएपछि त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थल सञ्चालनको तयारी तीव्र पारिएको छ ।