विश्व बाघ संरक्षणको चुनौती


–विश्वनाथ खरेल
सन् २०१० मा नेदरल्यान्ड्सको सेन्ट पिटर्सवर्गमा भएको टाइगर समिटले सन् २०२० सम्ममा दुर्लभ पाटे बाघको संख्या दोब्बर बनाउने घोषण ग¥यो । त्यही बेलादेखि जुलाई २९ लाई बाघ दिवस मनाउन थालिएको हो ।

मूलतः योे दिवस विश्वमा प्रत्येक जुलाई २९ तारिख अर्थातआउँदो बुधबार नेपाल लगायत संसारभरी यो दिवस विविध कार्यक्रम गरी मनाइँदै छ । यसरी विश्वमा झण्डै चार हजार हाराहारीमा बाघ रहेको सम्बन्धित क्षेत्रको अनुमान छ ।

तसर्थ, विश्वका बाघ पाइने मुलुकमा नेपाल १९८, भारत २२२६, चीन७, बंगलादेश १०६, भुटान १०३, म्यानमार १९८, कम्बोडिया २, इन्डोनेसिया ३७१, लाओस २, मलेसिया २५०, उत्तर कोरिया, रुस ४३३, थाइल्याण्ड १८९ र भियतनाममा ५ पर्छन् ।

त्योमध्ये सबैभन्दा धेरै बाघ पाइने मुलुक भारत हो । बाघ गणना नतिजाबाट दुर्लभ तथा लोपोन्मुख प्रजातिको बाघ संरक्षणको अवस्था थाहा पाई संरक्षण र व्यवस्थापनलाई अझ प्रभावकारी बनाउन थप मद्दत पुग्ने विश्वास सम्बन्धित क्षेत्रका सरकारहरुले लिएको छ । वर्तमान अवस्थामा बाघका ६ प्रजातिहरू मात्र अस्तित्वमा छन् ।

यसका ३ प्रजाति पृथ्वीबाट लोप भइसकेका छन् । अहिले विश्वमा इण्डोचिनियाँ बाघ, मलेसियन बाघ, सुमात्रा बाघ, साइबेरियन बाघ, दक्षिणचिनियाँ बाघ र पाटेबाघ पाइन्छ । नेपाल र भारतको भूभागमा पाटेबाघ पाइन्छ । पाटेबाघको वैज्ञानिक नाम प्याथरा टाइग्रिस टाइग्रिस हो ।

पाटेबाघ अरु बाघभन्दा केही ठूलो शरीरको हुन्छ । जसको भालेको तौल लगभग २ सय ३५ किलोग्रामसम्मको हुन्छ । बाघ संरक्षणवादीको दाबीअनुसार अहिले पाटे बाघको संख्या दुई संख्या हजारभन्दा पनि कम भइसकेको छ । अहिले करिब एक हजार चार सय ११ पाटे बाघ अस्तित्वमा रहेको अनुमान गरिएको छ ।

नेपाललगायत दक्षिण एसियाली देशले बाघ संरक्षणमा उत्साहजनक नतिजा हासिल गरिरहेका छन् । तर, इन्डोनेसिया, थाइल्याण्ड र मलेसियाजस्ता दक्षिणपूर्वी एसियाली देशले भने सन्तोषजनक नतिजा हासिल गर्न सकिरहेका छैनन् । एसियाका १३ देशमा पाइने पाटेबाघ बिरालो प्रजातिको सबैभन्दा ठूलो लजालु वन्यजन्तु हो । पटेबाघ सबैभन्दा बढी भारतमा रहेको छ ।

एसियाभर करिब चारहजार जनसंख्या पाटेबाघको छ । बाघ घना जङ्गलमा रमाउँछ तर नेपालमा जङ्गल पातलो हुँदै गएको छ । बाघ संरक्षण सबैभन्दा ठूलो चुनौती नै यही भएको संरक्षणविद्को भनाइ छ । नेपालले पु¥याउनुपर्ने संख्या २४५ हो तर हामी त्योभन्दा बढी २५० बनाउने लक्ष्यमा छौँ, बाघको गणनाका बेला गणना नभएका बाघका बच्चा ठूलो हुँदा त्यो संख्या बढ्न सक्छ । पछिल्लो आँकडाअनुसार नेपालमा बाघको संख्या २३५ वटा छ ।

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जमा ९३, बर्दियामा ८७, बाँकेमा २१, पर्सामा १८ र शुक्लाफाँटामा १६ वटा बाघ छन् । सन् २०१० मा तत्कालीन प्रधानमन्त्री माधवकुमार नेपालले रुसमा भएको बाघसम्बन्धी अन्तरराष्ट्रिय सम्मेलनमा प्रतिबद्धता जनाएअनुसार बाघलाई सन् २०२२ सम्ममा दोब्बर पार्ने लक्ष्य नेपालको छ। सन् २०१३ को बाघ सर्वेक्षण अनुसार चितवनमा १ सय २०, बर्दियामा ५०, शुक्लामा १७, पर्सामा ७ र बाँके राष्ट्रिय निकुञ्जमा ४ वटागरी नेपालमा १९८ वटा पाटेबाघ थिए। सरकारले २०१८ मा सार्वजनिक गरेको तथ्यांकअनुसार नेपालमा पर्सा १८, चितवन ९३, बर्दिया ८७, बाँके २१ र शुक्लाफाँटा १६ निकुञ्जमा गरी कुल २ सय ३५ वयस्क बाघ छन् ।

सेन्टपिटर्स वर्गमा भएको बाघसम्बन्धी अन्तराष्ट्रिय सम्मेलनमा २ सय ५० वटामा पुर्याउने लक्ष्यमा पुग्न हामी १५ कम छौं । यो लक्ष्य पूरा भएमा नेपाल बाघको जनसंख्या दोब्बर पुर्याउने पहिलो देश बन्नेछ । हरेक चार वर्षमा नेपालमा बाघको राष्ट्रिय सर्वेक्षण गर्ने कार्यव्रmम हुन्छ । बाघ गणनामा क्यामेराट्रयाप , सन्टोकम्पा, रेन्जफाईन्डर, जी.पी.एस रेकर्ड फर्मलगायतका सामाग्रीको प्रयोगगरी बाघ तथा आहार प्रजातिको गणनासमेत गरिनेछ ।

यसका लागि विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय र राष्ट्रिय संस्थाले नेपालको बाघको संख्या दोब्बर बनाउन आर्थिक र प्राविधिक सहयोग गदैं आएका छन् । नेपालमा प्रधानमन्त्रीकै नेतृत्वमा बाघ संरक्षण समिति बनेको छ । वर्षमा एक पटक समितिको बैठक बस्छ । वन मन्त्रालय, सेना र प्रहरी पनि बाघ संरक्षणमा प्रत्यक्ष संलग्न छन् ।

राष्ट्रिय निकुञ्ज तथा वन्य जन्तु संरक्षण ऐन २०२९ ले पनि बाघलाई संरक्षित सूचीमा राखेको र यसको सिकार गर्ने व्यक्तिलाई ५ देखि १५ वर्षसम्मको कैदर रु. ५० हजार देखि रु ७५ हजारसम्मको जरिवाना व्यवस्था गरेको छ ।

पाटेबाघ भारत, नेपाल, भुटान र बंगलादेशका सिमित क्षेत्रमा पाइन्छ । प्राकृतिक बासस्थानमा सबै भन्दा बढि भारतमा पाटेबाघ पाइन्छ । भारतमा पाटेबाघको संंख्या २ हजार २ सय २६ रहेको छ । यस्तै, नेपालमा २ सय ३५, बंगलादेश १ सय ६ र भुटानमा १ सय ३ वटा पाटेबाघ छ ।

नेपालमा बाघको संख्यामा पछिल्लो पाँच वर्षमा ३७ वटा बढेका छन् । यो सफलतालाई नेपालले आफूले त गौरव गर्नु स्वभाविक हो, विश्व जगतले नै नेपालको कामको सराहना गरेको छ । सन् २०१३ मा एक सय ९८ रहेको बाघको संख्या सन् २०१८ मा आएर दुई सय ३५ पुगेको छ । सन् २०२२ सम्म दुई सय ५० पु¥याउने अन्तराष्ट्रिय मञ्चमा गरेको प्रतिबद्धताको विन्दुलाई नेपालले छुनछुन आँटेको अनुभव हुन्छ ।

बाघको अस्तित्वलाई अध्ययन गर्ने हो भने, अठारौँ शताब्दीमा नौ प्रजातिका बाघ यस धर्तीमा विचरण गर्दथे । जङ्गलको राजा बाघले कुल वनक्षेत्रको आधा भूभागमा आफ्ना पाइला बिछ्याएको थियो । पछिल्लो चरणमा मानवीय क्रियाकलाप तथा जलवायु परिवर्तनको असरले लोप हुँदै गएको बाघको अस्तित्व निकै चुनौतीपूर्ण घडीमा आइपुगेको छ ।

समग्रमा भन्नुपर्दा विश्वमा बंगलादेश, भियतनाम, कम्बोडिया, भारत, भुटान, थाइल्यान्ड, इन्डोनेसिया, लाओस, चीन, मलेसिया, रसिया, म्यानमार र नेपालसहित १३ देशमा बाघ पाइन्छ । अहिले विश्वमा करिब ३ हजार ५ सय बाघ छन् ।

नेपालमा बाघ पाउने सम्भावित जिल्ला रौतहट, बारा, पर्सा, चितवन, नवलपरासी, रूपन्देही, कपिलवस्तु, दाङ, बाँके, बर्दिया, कैलाली, कञ्चनपुर तथा मकवानपुर र पाल्पाका दक्षिणी भेगभित्र रहेका सबै राष्ट्रिय निकुञ्ज, वन्यजन्तु आरक्ष, मध्यवर्ती क्षेत्र, संरक्षित वन र अन्य वन क्षेत्रसमेत समेटेको थियो ।

देशमा सन् २००९ मा १२१ को संख्यामा रहेका बाघ सन् २०१३ मा १९८ पुगेको थियो । बाघको संख्या वृद्धि हुनु आफैँमा थप चुनौती हो । बाघको संख्या वृद्धिसँगै गुणस्तरीय वासस्थानको विस्तार र आहार प्रजातिको आपूर्ति हुन सकेन भने बाघ र मानवबीच द्वन्द्व सुरु हुने संभावना छ ।

सीमित संरक्षित क्षेत्रभित्र बाघलाई कैद गरेर बचाउने कोसिस नेपालले गरिरहेको छ । राष्ट्रिय वनजङ्गलमा बाघको संख्या निकै कम देखिएकोले कसरी वृद्धि गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा अहिले नेपालको अगाडि प्रमुख चुनौतीका रूपमा खडा भएको छ ।

अर्को चुनौती चोरी सिकार नै हो । वन्यजन्तुको अङ्गको कुनै मौद्रिक मूल्य हुँदैन भन्ने सन्देश दिन नेपालले गतवर्ष चितवनको कसरामा तीन ट्रक वन्यजन्तुको आखेटोपहार जलाइसकेको छ । यद्यपि चोरी सिकार र कारोवारलाई नियन्त्रण गर्न सकिएको छैन ।

अर्कोतिर बाघको समान वितरण कसरी गर्न सकिन्छ भन्ने चुनौती पनि नेपालसामु छ । पर्सा राष्ट्रिय निकुञ्जलाई विस्तार गर्नुपर्नेमा निजगढ विमानस्थल निर्माणका लागि वन्यजन्तुको करिडोर मास्ने काम हुनथालेको छ । हाल पूर्वमा बाघको वासस्थान पुनःस्थापना गर्न सकिने क्षेत्रको रूपमा कोशीटप्पुको क्षेत्र विस्तार गर्न जरुरी छ ।

विश्वमा बाघ पाइने मुलुकमा– नेपाल, भारत, म्यानमार, भूटान, बङ्गलादेश, रुस, चीन, थाइल्याण्ड, मलेसिया, इण्डोनेसिया, कम्बोडिया, लाओस, भियतनाम हुन् । प्राकृतिक वासस्थानमा सबैभन्दा बढी बाघ पालन गर्ने मुलुकको सूचीमा भारत रहेको छ ।

सन् २०१६ अप्रिलसम्मको तथ्याङ्क हेर्दा संसारभरमा बाघका विभित्र प्रजातिको संख्या तीन हजार ८९० रहेको छ । सन् २०१० को गणनाअनुसार नेपालमा बाघको संख्या १ सय २० थियो । सन् २०१३ सम्म आइपुग्दा नेपालमा १ सय ९८ बाघ पुगेको थियो ।

बाघको अनुसन्धान र अनुगमन ४५ वर्षअघि देखि सुरु भएको हो । यसरी पर्सादेखि कञ्चनपुरसम्म बाघका लागि उपयुक्त बासस्थान मानिन्छ । पछिल्लो तथ्यांकअनुसार चितवनमा १ सय १८, बर्दियामा ५०, शुक्लाफाँटामा १७, पर्सामा ७ र बाँकेमा ४ बाघ रहेका छन् । ७ वर्षमा बाघको संख्या बढेर १ सय ९८ पुगेको छ ।

प्रकाशित : साउन १५, २०७७

प्रतिक्रिया दिनुहोस्
मुख्य समाचार

जनकपुरधामः सप्तरीको सदरमुकाम राजविराजस्थित गजेन्द्रनारायण सिंह अस्पतालको आईसोलेसनमा रहेका कोरोना संक्रमितहरुको खानामा किरा भेटिएपछि तनाव

काठमाडौंः स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालयले पछिल्लो २४ घण्टामा देशभर ३ सय ६० मा कोरोना संक्रमण

काठमाडौं : अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगका थप २२ जना कर्मचारीमा कोरोनाभाइरस (कोभिड–१९) संक्रमण पुष्टि भएको

विराटनगर : विराटनगरमा बिहीबार बिहान थप १३ जनामा कोरोना संक्रमण पुष्टि भएको छ । विराटनगर

काठमाडौँ : माध्यामिक शिक्षा परीक्षा (एसईई) को नतिजा अर्काे सातामात्रै सार्वजनिक हुने भएको छ ।

काठमाडौं : बिहीबार सुनको मूल्यमा ऐतिहासिक रेकर्ड कायम भएको छ । बुधबारको तुलनामा आज प्रतितोला

चितवन : मेडिकल सिटीका रुपमा परिचित चितवनमा निजी खर्चमा पीसीआर परीक्षणको व्यवस्था हुन सकेको छैन

काठमाडौं : कोरोनाभाइरस (कोभिड–१९) सङ्क्रमणका सङ्ख्या फेरि बढ्न थालेपछि सरकारले पुनः कडिकडाउ गर्ने निर्णय गरेको

काठमाडौं : गोरखाका ६ सहित गण्डकी प्रदेशमा थप ११ जनामा कोरोना भाइरसको संक्रमण पुष्टि भएको

काठमाडौं : काठमाडौं उत्पयकामा एकै दिन एक सय २ जनामा कोरोनाभाइरस (कोभिड–१९) संक्रमण पुष्टि भएको

काठमाडौंः नेपालमा एकै दिन ५ जना कोरोना संक्रमितको मृत्यु भएको छ । वीरगञ्ज र विराटनगरमा

काठमाडौं : काठमाडौं उपत्यकामा बुधबार थप ६२ जनामा कोरोना संक्रमण पुष्टि भएको छ । स्वास्थ्य