मधेशी नेतालाई सत्ता, सहिद परिवारलाई बेवास्ता


जनकपुरधाम : केन्द्रीय राज्य सत्ताले तराई–मधेशका समुदायलाई सधै हेपेको भन्दै केन्द्रीय राज्य सत्ताका विरुद्ध ज्यहाद छर्दै मधेश आन्दोलन भएको अहिले १३ वर्ष पुगेको छ ।

१३ वर्ष अगाडी माघको पहिलो साता शुरु भएको मधशे आन्दोलनमा धेरैले शाहदत प्राप्त गरे भने कैयौ घाइते भए । मधेश आन्दोलन भएको १३ वर्ष पुगिसक्दा पनि मधेशी जन समुदायको अवस्था उस्तै छ । तर, मधेश आन्दोलनलाई उस्काउने मधेश केन्द्रीत दलका नेताहरुका लागि फलिफाप भएको छ ।

यहि मधेश आन्दोलनमाथि टेकेर मधेश केन्द्रीत दलका नेताहरु पटक–पटक मन्त्री भए । कतिपयले राजनीतिक नियुक्ती पाए । मधेश केन्द्रीत दलका नेताहरुका लागि मधेश आन्दोलन सत्ता प्राप्तिका लागि भर्याङ बन्न पुग्यो । आन्दोलनका बेला मधेशी जनतालाई ठूला–ठूला सपना बढियो । तर, आन्दोलन भएको १३ वर्षसम्म न त जनताको जिवनस्तर नै माथि उकासिएको छ न त पटक–पटक मन्त्री बनेका नेताहरुले मधेशको विकास नै गरेका छन् । उनीहरु केबल आफ्नो र आफन्तको विकास गर्न भने सफल भए ।

आन्दोलनकारीहरुको हालत अहिले पनी उस्तै छ र शहिद परिवारको बेहाल अवस्था छ ।

कुरा हो, २०६३ माघ ५ गतेको । यस दिन सिरहाको लहानमा रमेश महतोले मधेशका लागी दिएको शहादतबाट मधेश आन्दोलनको शुरुवात भएको थियो ।

सो दिन नेपालको इतिहासमा खास गरेर मधेशी जनताको मानसपटलमा बलिदानी दिवसको रुपमा सदा सर्वदाका लागि दर्ज भयो ।

मधेशीको पहिचान, स्वाभिमान र आत्मसम्मानको लागि रमेशले दिएको बलिदानी आन्दोलनको सुत्रपात भएको दिनको रुपमा माघ ५ लाई सम्झिदै आइएको छ ।

माघ ५ गतेको घटनाले सिर्जना गरेको मधेसश आन्दोलनको प्रमुख उपलब्धी भनेकै नेपाललाई संघीय मुलुकमा रुपान्तरण गर्नु हो । वितेको १३ वर्षमा मधेश र देशले माघ ५ को जगमा धेरै कुरा पायो र धेरै कुरा गुमायो ।

यसले नेपालको राजनीतिमा नवीन युगको सुत्रपात गरेको छ जसमा उत्पीडित र सीमान्तकृत समुदायको प्रतिरोधको राजनीतिले नयाँ उचाई र नयाँ आत्मविश्वासका साथै मुलुकले संघीय स्वरुप प्राप्त गरेको हो । मधेशीको पहिचान राष्ट्रिय स्तरमा मात्र नभई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत स्थापित भएको छ ।

देश र मधेशको ऐतिहासिक राजनीतिक परिवर्तनका लागि दिएको सैकडौं वीर मधेशीहरुले शहादत कहिलेपनि बिर्सिन सकिँदैन । यो बलिदानी दिवस उनीहरुको शहादतप्रतिको उच्च सम्मान र श्रद्धाञ्जली हो ।

प्रथम मधेश विद्रोहको आज १३ औं वर्ष । २०६३ माघ १ गते संघीयता र समावेशीताविनाको नेपालको अन्तरिम संविधान जारी भयो । त्यसको विरोधमा मधेशीहरुले माइतिघर मण्डलामा २ गते संविधान जलायो । संविधान जलाउने मधेशीहरु पक्राउ परे । त्यसैको निहुँमा माघ ३ गतेबाट मधेश बन्द भयो र ५ गते प्रदर्शनका क्रममा सिरहाको लहानमा विद्यार्थी रमेश महतोको प्रहरीको गोली लागेर मृत्यु भयो । तराई–मधेश आन्दोलनमय भई तात्यो ।

माघ ५ लाई मधेशीहरुले मधेश बलिदानी दिवसका रुपमा मनाउने गरेका छन् र मधेश विद्रोहको सम्झना गर्ने गरेका छन् । २१ दिनसम्म चलेको मधेश विद्रोहमा ५४ जना शहीद भए ।

तत्कालीन प्रधानमन्त्री गिरिजाप्रसाद कोइरालाले दुई पटक जनताको नाममा सम्बोधन गरेपछि विद्रोह रोकियो । प्रदर्शन रोकिएको महिनौपछि सरकारले उपेन्द्र यादव नेतृत्वको फोरमसँग २२ बुँदे सम्झौता गर्यो ।

नेपाल सद्भावना पार्टी, मधेशी जनअधिकार फोरम र तत्कालै गठन भएको तराई मधेश लोकतान्त्रिक पार्टीको नेतृत्वमा दोस्रो मधेश आन्दोलन पनि शुरु भयो । दोस्रो संविधान सभाबाट संविधान जारी गर्न लाग्दा तेस्रो मधेश आन्दोलन भयो ।

संयुक्त लोकतान्त्रिक मधेशी मोर्चाको नेतृत्वमा तयारीका साथ तेस्रो मधेश आन्दोलन भएको थियो । प्रदर्शनकारीहरु ठूलो संख्यामा मारिन थालेपछि प्रदर्शनकारीहरु ‘नो म्यानस ल्याण्ड’ अर्थात नेपाल–भारतको सीमा क्षेत्रमा बसेर नाका अवरुद्ध गरे । नाका अवरुद्धका क्रममा सुरक्षाकर्मीको गोलीबाट मारिने प्रदर्शनकारीको संख्या कम भएको थियो । यसलाई भारतीय नाकाबन्दीका रुपमा पनि चिनिन्छ ।

मधेश विद्रोहको यस १३ वर्षको अवधिमा मधेशीहरुले के गुमाए र के पाए भन्ने कुराको विश्लेषण पनि आवश्यक छ ।

मधेशीहरुले के गुमाए त?
मधेश विद्रोहमा मधेशमा बसोबास गर्ने सम्पूर्ण जात, समुदाय आन्दोलनमा होमिएका थिए । तर, १३ वर्षको बीचमा मधेशमा जातीय ध्रुवीकरण बढेको छ भने मधेशभित्रको समुदायमा खटास पसेको छ । मधेश विद्रोहपछि नेकपा एमालेसहितको राष्ट्रिय पार्टीको प्रत्यक्ष डिजाइनमा गराइएको ‘थरुहट आन्दोलन’ले मधेश आन्दोलनको शक्तिलाई कमजोर बनायो । यहाँसम्म कि माओवादी र एमाले–कांग्रेस थरुहट आन्दोलनमा बाडिँदा अहिलेसम्म पनि थारुहरुले थरुहट आन्दोलनका लागि दुई वटा शब्द प्रयोग गर्छन् । कांग्रेस–एमाले निकटहरुले ‘थरुहट आन्दोलन’ र माओवादी निकटहरुले ‘थारुवान आन्दोलन’ ।

मधेश आन्दोलनमा होमिएका थारुहरु पुनः थरुहट आन्दोलनमा होमिए । थारुहरुको पहिचान संकटमा पर्न लागेको वक्तव्य एमाले र माओवादीका नेताहरुले दिए । त्यसपछि घनिभूत रुपमा थारुहरुले आन्दोलन अगाडी बढाए । आफू ‘मधेशी’ नभइ ‘थारु’ हुँ भन्दै विवादमा उत्रिए । मधेशभित्रको थारु र गैरथारुबीच तनाव उत्पन्न हुँदा राज्यले न त थारुको माग सम्बोधन गर्यो न त मधेशीको नै ।

त्यस्तै, धार्मिक अल्पसंख्यक मुस्लिमलाई पनि राज्यले अलग्यायो । जबकि पहिलो मधेश विद्रोहमा चार जना सुरक्षाकर्मीबाट मारिएका थिए । तेस्रो मधेश आन्दोलनमा पनि तीन जना मारिएका थिए । अहिले थारु र मुस्लिमका केही नेतृत्व मधेश आन्दोलनको भावनाभन्दा पनि एक्लै संघर्ष गर्न रुचाएका छन् ।

प्रथम मधेश विद्रोह पश्चात मधेशी बाहुल्यको भूगोल खुम्चिएको छ । पहिलो मधेश विद्रोहको नारा ‘एक मधेश एक प्रदेश’ थियो । तर, हाल मधेशको भूभाग ७ वटा प्रदेशमा रहेको छ । जसमा एउटा प्रदेश बाहेक अन्य कुनै प्रदेशमा मधेश विद्रोह पक्षधरको शासन छैन । तत्कालीन २२ र हालको २३ जिल्लामा रहेको मधेशलाई आठ जिल्लामा खुम्च्याइएको छ ।

मधेश विद्रोहपछि बनेको नेपालको अन्तरिम संविधान २०६३ ले दिएको अधिकांश अधिकार कटौती भएको छ । नागरिकतामाथि झन् कडाइ भएको छ भने समावेशी मर्मलाई समाप्त पार्नेगरी सबैलाई समावेशी कोटामा ल्याइएको छ । अर्थात ‘सबैका लागि आरक्षण, कसैका लागि पनि होइन’ भन्ने सिद्धान्त ।

मधेशको आधुनिक राजनीति संघीयताको मागबाटै शुरु भएको हो । तर, संघीयता आएपनि अधिकांश अधिकार केन्द्रमै राखिएको छ । स्रोत साधन पनि केन्द्रकै नियन्त्रणमा छ ।
प्रथम मधेश विद्रोह हुँदा आत्मनिर्णयसहितको मधेश प्रदेश माग गर्ने पक्षधर निकै बलियो भएर आएका थिए । सोहीअनुसार राजनीतिक दल सक्रिय भए र प्रथम संविधान सभामा ठूलो संख्यामा मधेशी समुदायको प्रतिनिधित्व भएको थियो । तर, अहिले संख्या घटेको छ ।

मधेश विद्रोहको १३ वर्षमा मधेशीहरुले आफ्नो अधिकार र राज्यका विभेदका विरुद्ध संघर्ष गर्न सिकेका छन् । समान्य अधिकार पाउन पनि आन्दोलन चाहिन्छ भन्ने मानोविज्ञान मधेशीमा बसेको छ ।

मधेश विद्रोहको यस १३ वर्षमा मधेशीमा राजनीतिक सचेतना बढेको छ । राजनीतिक विषयबस्तु बुझ्न थालेका छन् । सत्ताका आयामहरुलाई पनि पहिचान गरेका छन् । त्यस्तै राजनीतिकर्मीहरुले पनि सत्ताको स्वाद भोग गरेका छन् । जसकारण उसले सत्ता साझेदारीमा जोड दिँदैछन् ।

युवा वर्गमा पनि राजनीतिक सचेतना बढेकोले अहिले गाउँघर टोलमा कुनै पनि घटनामाथि बहस हुने गरेको छ । राज्यलाई शंकाको दृष्टिले हेर्ने बढेका छन् ।

नेपाल राज्यको स्थापनाभन्दा हजारौं वर्ष पुरानो मधेशको पहिचान रहेको छ । मझिमदेश, मध्यदेश लगायतका कयौं शब्दहरु मधेशका लागि प्रयोग हुँदै आएको छ । नेपाल राज्यको स्थापनापछि राज्य संचालनका लागि मधेशबाट कर उठाउन बनेको मधेश मालको सवाल जस्ता दस्ताबेजमा पनि मधेशको चर्चा गरिएको छ ।

मधेश विद्रोहअघि कतिपयले आफुलाई मधेशी भन्न रुचाउँदैन थिए । काठमाडौंमा मधेशी भाषा बोल्न पनि डराउँथे । तर, आज मधेशीहरुले गर्वका साथ भन्छन् म मधेशी हुँ । खुलेर आफ्ना भाषा बोल्छन । नेपालले गौण गर्न खोजेको मधेशको पहिचान अन्तर्राष्ट्रियस्तरमा पनि चिनिएको छ । मधेश विद्रोहले नेपालको पहिचान फेरेको छ । माउन्ट एभरेष्टको देश मात्र होइन, प्लेन ल्याण्ड मधेशको देश भनेर समेत नेपाल चिनिन थालिएको छ ।

दोस्रो मधेश आन्दोलन ताका मधेशी मुलधारका राजनीतिक दलले मधेशका सशस्त्र समूहलाई देखाएर बार्गेनिङ शक्ति बढाएका थिए । आफूहरुले भनेको जति कुरा नमाने सशस्त्र समूहले मधेश कब्जा गर्ने तर्क उनीहरुले गर्थे । जसको आडमा केही हदसम्म मधेशी राजनीतिक दलले ठूलै भाग पाए ।

अहिले पनि मधेशमा अर्को बैकल्पिक राजनीतिक शक्ति बनेको छ । तत्कालीन संयुक्त लोकतान्त्रिक मधेशी मोर्चाले पनि तेस्रो मधेश आन्दोलन ताका गरेको ३६ पटकको वार्तामा कयौं पटक डा.सीके राउतको चर्चा गरेका थिए । मधेशमा राजनीतिक दलहरु संगठित एवं सशक्त भएका छन् । लोकतन्त्र तथा संवैधानिक प्रक्रियालाई अपनाएका छन । सामाजिक परिवर्तनहरु पनि आएका छन् । अपूरो भएपनि समावेशी र संघीयता कार्यन्वयन भएको छ । यही नै मधेशीका लागि १३ वर्षमा भएको मूल उपलब्धी हो ।

के भन्छन शहिद परिवारहरु ?
मधेश आन्दोलनका शहिद दिलिप यादवका पिता रामनरेश यादवका अनुसार ४ वर्ष पहिले आफु विदेशमै कार्यरत छँदा आफ्नो १६ वर्षीय छोरा लाई गुमाएको थाहा पाएपछि आफु नेपाल फर्के ।
आफ्नो पाँच जना सन्तानमध्ये एक्लो साहाराको रुपमा रहेको छोराले मधेश आन्दोलनमा वलि दिएपनि अहिलेसम्म कुनै मधेशी नेताले सोध्न समेत आएका छैन । उनका अनुसार मधेश आन्दोलनको समयमा शहिद हुनेलाई पचास लाख दिने घोषणा गरिएपनि नेपाल सरकारले दिएको दस लाखपछि अरु एक रुपैयाँको सहयोग नपाएको उनी बताउँछन् ।

शहिदहरुकै कारण मधेश सरकार गठन भएपनि मधेश सरकारले आफुहरु प्रति केहि नसोचेको यादवको गुनासो छ ।

यसैगरी अर्का शहिद नितु यादवकी आमा राजकुमारी देवी यादवका अनुसार मधेश आन्दोेलनमा आफ्नो सन्तानलाई गुमाउँदा पनि सरकारले कुनै किसिमको सहयोग नगरको गुनासो छ । उनले आफुहरुलाई कुनै किसिमको आर्थिक सहयोग नचाहिएको बताउँदै आफ्नो जिवित रहेका एक सन्तान र बुुहारीलाई जागीर लगाइदिए आफ्नो बुढेसकाल सुखसँग कट्ने अपेक्षा गरिन् ।

के भन्छन मुख्यमन्त्री ?
यता प्रदेश नं २ का मुख्यमन्त्री लालबाबु राउतसँग मधेश आन्दोलनमा शहिद भएका परिवारलाई घोषणा गरिए अनुरुप पचास लाख किन दिनुभएन भन्ने प्रश्न गर्दा उनले केहि कथित मिडियाले पचास लाख दिने भन्ने हल्ला फिजाएको प्रतिक्रिया दिए । २०६३ सालयता मनाइँदै आएको बलिदानी दिवस प्रदेश सरकारले गत वर्ष सिरहाको लहानमा विशेष समारोहको आयोजना गरेर मनाएको थियो । बलिदानी दिवसको क्रममा मुख्यमन्त्री राउतले मधेशका ५८ जना शहिद परिवारलाई प्रदेश सरकारले रोजगारी दिने घोषणा गरेपनि हालससम्म सबै परिवारले रोजगारी पाउन सकेका छैनन् ।

११७ जनाले दिए शहादत
मधेश आन्दोलनको क्रममा १ सय १७ जना शहिद भएको तथ्यांक छ । जस अन्तर्गत २०६३/०६४ मा ५४ जना, २०७२/०७३ मा ५६ जना,२०७३ मा ५ जना (सप्तरी) र २०७४ मा २ जनाले शहादत प्राप्त गरेका छन् ।

२०६३ सालको मधेश विद्रोहको क्रममा जनकपुरधाममा मात्रै जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका १४ का कारी ठाकुर, गणेशमान चारनाथ नगरपालिकाका ब्रम्हदेव ठाकुर, जनकपुरधाम ४ का राजेश ठाकुर र धनुषाधाम नगरपालिकाका बाबु नारायण यादवले शहादत दिएका छन् भने २०७२ सालको मधेश विद्रोहको क्रममा लक्ष्मीनिया गाउँपालिका १ अरेरवाका दिलिप यादव, जनकपुरधाम उपमहानगरपालिका १९ जमुनियाका नितु यादव र क्षिरेश्वरनाथ नगरपालिकाका संजय चौधरीले शहादत प्राप्त गरेका थिए ।

प्रतिक्रिया दिनुहोस्
मुख्य समाचार

काठमाडौंः काठमाडौं महानगरपालिकाका प्रमुख विद्यासुन्दर शाक्यले आफैं सचेत नहुने हो भने सरकारले चाहेरे पनि कोरोना

पर्साः कोभिड नियन्त्रण तथा सर्वसाधारणको उपचारमा स्थानिय प्रशासन जिम्मेवार नबनेको भन्दै पर्साका विभिन्न राजनितिक दलका

काठमाडौंः नेपालमा कोरोना भाइरस (कोभिड-१९) बाट थप ३ जनाको मृत्यु भएको छ । स्वास्थ्य तथा

काठमाडौं: पछिल्लो २४ घण्टामा ३ सय ७८ जनामा संक्रमण पुष्टि भएको छ । हालसम्म कुल

जनकपुरधामः नेपालमा समेत दिनप्रतिदिन कोरोना संक्रमितको संख्या बढदै गएपछि महोत्तरीको गौशाला नगरपालिकाले एक हप्ताको लागि

काठमाडौं : एउटै टोलमा आठ जनालाई कोरोना संक्रमण देखिएपछि काठमाडौंको गहनापोखरी–हाँडीगाउँ क्षेत्र सिल गरिएको छ

चितवन : प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीले रामजन्मभूमि अयोध्याका विषयमा थप अध्ययन गर्न आग्रह गरेका छन्

रुपन्देही कार दुर्घटना हुँदा तीन जनाको मृत्यु भएको छ। रुपन्देही रोहिणी गाउँपालिका ४ छिपागडस्थित हुलाकी

जनकपुरधामः प्रदेश नं.२ मा पछिल्लो २४ घण्टामा १ सय ७९ जना व्यक्तिमा कोरोना संक्रमण पुष्टी

काठमाडौंः प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओलीसहित अन्य ६ जनाको पीसीआर परीक्षण गर्दा कोरोना रिपोर्ट नेगेटिभ आएको

काठमाडौं : नेपालमा कोरोनाबाट ज्यान गुमाउनेको संख्या ७० पुगेको छ । गत २४ घण्टामा थप

काठमाडौंः लकडाउन खुलेसँगै देशका मुख्य शहरमा कोरोना संक्रमितको संख्या ह्वात्तै बढेको छ ।काठमाडौं उपत्यका लगाएत